De Windmotor Stokebrandsweerd is een Amerikaanse windmotor in de uiterwaarden van de rivier de IJssel ter hoogte van Zutphen. De in 1927 gebouwde molen was tot 1968 in gebruik om de uiterwaarden te bemalen, waarna door onder andere afkolving van de zomerdijk de molen buiten bedrijf werd gesteld.
Deze windmotor is het enige nog bestaande exemplaar in de provincie Gelderland. De molen is tussen 2004 en 2006 onderhouden en daarna weer teruggeplaatst, maar is niet meer maalvaardig. De pompfunctie is niet hersteld.
Op 30 juni 1927 kreeg de gemeente Zutphen toestemming van het Ministerie van Waterstaat voor het bouwen van een windmolen. Hoewel de landerijen in de Stokebrandsweerd in de gemeente Warnsveld lagen, staat de molen net over de grens in de gemeente Zutphen. De vijf perceeleigenaren van de weidegronden in de Stokebrandsweerd (waaronder drie landbouwers en de gemeente Zutphen) waren samen verantwoordelijk voor de aanschaf (met een totaalsom van ƒ 2400) en het onderhoud van de molen.
In 1967 zijn voor het laatst kosten voor onderhoud en bediening gerekend, daarom wordt verondersteld dat de molen sindsdien in onbruik is. Burgemeester en wethouders besloten in 1977 om het in slechte staat verkerende bouwwerk te laten verwijderen. Uiteindelijk gebeurde dit pas in 2004.
Op 21 november 2005 besloot de gemeente Zutphen de zeldzame molen terug te laten plaatsen.
De molen werd gebouwd door de gebroeders Bakker in IJlst en is van het type Record #20. De diameter van het wiekenrad is 6 meter. Er is een opvoerhoogte van 1,5 meter en de genoemde maximale wateropbrengst is 175 tot 200 kubieke meter per uur.
fabricaat: Gebr. Bakker te IJlst
- Bouwjaar 1927
- Type Record nr. 20
- Diameter wiekenrad 6 meter
- Opvoerhoogte 1,5 meter
- Wateropbrengst maximaal 175-200 m3 per uur
De molen deed vanaf 1927 dienst om overtollig regen- en kwelwater van de IJssel uit de uiterwaarden te pompen. Dit was ten behoeve van het vergroten van de hooiopbrengst van de weidegronden in de Stokenbrandsweerd van vijf perceeleigenaren. De eigenaren waren destijds gezamenlijk verantwoordelijk voor de aanschaf en het jaarlijks onderhoud. De vijf eigenaren waren de drie landbouwers H.O. Wijers, G, Kets en L. Koppel, samen met Het oude en Nieuwe Gasthuis (perceel de Remmelweide) en De Gemeente Zutphen (perceel Blisweerd op het Helbergen).
Vanaf 1968 kwam de molen o.a. door het afkalven van de zomerdijk buiten bedrijf.
Hij is momenteel niet draai/maalvaardig.
Dirk-Jan Abelskamp, 5 sept. 2013.
De landerijen in de Stokebrandsweerd behoorden bij de gemeente Warnsveld, maar de winmotor kwam net over de grens binnen gemeente Zutphen. E. Enserink, hoofdopzichter der landerijen, stelde een bemalingsplan op. De officiële catalogusprijs van de molen bedroeg ƒ 1825. Daarvoor kreeg Zutphen, ten opzichte van de tot dan toe gangbare uitvoering, een molen van het type “Record” met “een groote versnelling en zware bouw”. Dit nieuwe type was kort daarvoor getoond op een tentoonstelling in Leeuwarden en vanwege de primeur kreeg Zutphen nog een korting op de prijs van ƒ 1100. Tezamen met de kosten van het door de gemeente te maken fundament ad. ƒ 1450 en nog wat andere voorzieningen kwam Enserink op een totale investering van ƒ 2400. Op 30 juni 1927 ontving de Gemeente Zutphen van het Ministerie van Waterstaat officieel vergunning “tot het maken van een windmolen voor waterbemaling van enkele weilanden nabij Huize Stokebrand”. Op 20 juli 1927 verleende het Ministerie van Waterstaat vergunning verleend tot het behouden, verhogen en verzwaren van de kade.
In 1961 bleek dat “kwajongens een klinkersteen onder in de pompdoos hadden gegooid”, waardoor de windmotor in de zomer slecht functioneerde. In 1963 werd een nieuwe overeenkomst tussen de landeigenaren opgesteld en de verdeelsleutel voor de kosten herzien.
Tegen het einde van 1967 zal de molen buiten werking zijn gesteld, want vanaf 1968 werden geen kosten voor onderhoud en bediening meer in rekening gebracht. In 1977 besloten B&W om de windmotor te laten verwijderen vanwege de deplorabele staat.
Eind 2004 werd de windmotor ten langen leste ontmanteld en ter restauratie afgevoerd naar de fa. Las- en constructiewerken Mensink te Hengelo (OV.)
De windmotor werd in de zomer van 2006 teruggeplaatst en zal weer in bedrijf worden gesteld. Gelet op het zeldzame karakter en op de cultuurhistorische en monumentale waarde van de molen nam de raad van de Gemeente Zutphen daartoe op 21 november 2005 een besluit. De pompwerking zal niet worden hersteld. Er zal wel nog een poging worden gedaan om de pomp, die zich naast de duiker in het fundament van de molen moet bevinden, op te diepen.
Bron: “Het bemalingsplan van de Stokebrandsweerd van 1927”, art. door Joep Delnoij in Zutphen, 2006 nr. 2, blz. 48-52, Historische Vereniging Zutphen.
Het is niet volledig duidelijk of de windmotor oorspronkelijk was voorzien van een verzinkte deklaag. Tijdens de restauratie is in ieder geval bewust gekozen voor thermisch verzinken als conserveringsmethode. Daarbij zijn veel ‘oude’ profielen hergebruikt, wat duidelijk zichtbaar is in de karakteristieke oppervlaktestructuur van de zinklaag. Hoewel de windmotor destijds werd gerealiseerd als een technisch noodzakelijke voorziening en niet bedoeld was om de tand des tijds eeuwig te doorstaan, zal de verzinkte deklaag er nu voor zorgen dat dit fraaie icoon uit vervlogen tijden ook de komende decennia behouden blijft.
